04. OLESNO

Olesno będące miastem powiatowym, choć zdominowane przez Niemców, było silnym centrum działalności narodowej Polaków. Działało tu m.in. gniazdo Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” czy Towarzystwo Oświaty na Śląsku im. św. Jacka. Wydawano tu także „Gońca Polskiego” – polską gazetę, która treściom odpowiadała w znacznej mierze „Gazecie Opolskiej” prezentując polskie racje w sporze o Śląsk i będąc ważnym narzędziem polskiego oddziaływania na miejscową ludność. Od 1919 r. działała tu ponadto Oleska Polska Organizacja Wojskowa, której pierwszym przywódcą był Jan Przybyłka. To ta organizacja zainicjowała wybuch Powstania Oleskiego (vide plansza poświęcona miejscowości Łowoszów, gdzie powstanie wybuchło), a w przededniu wybuchu III Powstania Śląskiego liczyła blisko 700 członków.

Wystąpienie tej grupy w powiecie oleskim było spontaniczne i nie zostało przewidziane w planach operacyjnych powstania. Pomimo tego i opóźnionej o jedną dobę koncentracji oddziałów, działały one na swoim terenie bardzo sprawnie. W nocy z 3 na 4 maja 1921 r. powstańcy opanowali wschodnią część powiatu, a 5 maja zdobyli Olesno. Olescy POW-iacy utworzyli linię frontu od granicy z Polską do miejscowości Wysoka pod Olesnem, gdzie połączyli się z oddziałami podgrupy „Butrym” i weszli w jej skład. W dniach 8-12 maja Niemcy bez powodzenia atakowali miasto. Od 22 maja miasto kilkukrotnie przechodziło z rąk do rąk. To tego dnia wycofujący się powstańcy wysadzili dworzec kolejowy w Oleśnie. W wyniku szybkiego kontrataku wyparto siły niemieckie. Wykonane w nocy kolejne natarcie odparto, podobnie jak ataki 27, 29 i 30 maja.

Naczelny dowódca wojsk powstańczych – Maciej Mielżyński „Nowina-Doliwa” w swoich „Wspomnieniach i przyczynkach do historii III Powstania Górnośląskiego” przedstawił grozę tych dni. „Niespodziewanie zjawił się pewnego dnia późnym wieczorem wysłannik straży obywatelskiej z Olesna z wiadomością, że powstańcy cofają się na całej linii stawiając ostatkiem sił opór nacierającym Niemcom, którzy usiłują wejść do miasta i zapowiadają rzeź Polaków […] Straż obywatelska wypełniła chlubnie swój obowiązek. Pozostała tej fatalnej nocy mężnie na posterunku […] Z chwilą naszego przyjazdu oblicza stroskanych rodaków rozpogodziły się […] Rozlokowawszy oddziały, obsadziwszy placówki i wysławszy patrole zapewniam polską ludność, że może być spokojna. Nim w pełni zawitał dzień, Olesno było znowu twardo w naszych rękach”. 7 czerwca do Olesna wkroczyły wojska angielskie, kończąc tym samym działania zbrojne w tym rejonie.

W mogile zbiorowej na cmentarzu w Oleśnie spoczywa 14 poległych. Cmentarz mieści się przy ulicy Powstańców Śląskich.