13. OLESZKA

Oleszka jest wsią położoną w prostej linii pomiędzy Gogolinem a Górą Św. Anny, stąd jej strategiczne znaczenie w okresie III Powstania Śląskiego. Wieś silnie Polska w okresie okołoplebiscytowym zdominowana przez ludność Polską. W 1910 r. tylko dwóch jej mieszkańców mówiło po niemiecku. Oleszka została w okresie walk powstańczych zdobyta przez baon Jana Faski już 8 maja 1921 r. Obsadzona została przez pododdział pułku pszczyńskiego Franciszka Rataja, który okazał się nie dość silny by ją utrzymać. Natarcia z Oleszki w kierunku na Górę Św. Anny, w dniu 21 maja, jej załoga nie zdołała odeprzeć z uwagi na zaangażowanie we wsparcie powstańców w okolicach Żyrowej. Próby kontrnatarcia nie powiodły się i tym samym doszło do przełamania linii obrony powstańców, co umożliwiło Freikorpsowi Oberland kontynuowanie ataku. Trzech mieszkańców Oleszki zostało zamordowanych w wyniku popowstaniowego terroru.

Z Oleszką nierozerwalnie wiąże się historia uciekiniera z lwowskiego Korpusu Kadetów – 17-letniego Karola Chodkiewicza. Według mitu miał być on ostatnim potomkiem słynnego XVII-wiecznego hetmana Jana Karola Chodkiewicza – zwycięscy spod Chocimia z roku 1621, a jednocześnie był ostatnim męskim potomkiem rodu Chodkiewiczów.

Urodził się on 12 września 1904 r. na Podolu. Po ukończeniu szkoły średniej wstąpił do Korpusu Kadetów w Krakowie, który po pewnym czasie został przeniesiony do Lwowa. Kadeci uczyli się zawodu podoficera.

W początkach maja 1921 roku gdy do Lwowa dotarła informacja o wybuchu III Powstania Śląskiego grupa 112 uczniów lwowskiego korpusu kadetów zdezerterowała i małymi grupkami udała się na Górny Śląsk. Około 40 młodocianych dezerterów zatrzymano w okolicach lwowskiego dworca kolejowego lub na stacjach pośrednich, ale 70 dotarło do wojsk powstańczych. Karol Chodkiewicz początkowo otrzymał pracę biurową w powstańczym sztabie, ale już po sześciu godzinach zniknął ze sztabu i pojawił się w powstańczym 8. pszczyńskim pułku w rejonie Góry Świętej Anny. Szybko dał się poznać jako odważny i zaangażowany żołnierz. Chętnie zgłaszał się na ochotnika do rozmaitych zadań.

21 maja 1921 roku podczas zaciętych walk w rejonie wsi Oleszka Karol Chodkiewicz został odcięty od swego oddziału. Ranny, przez niemieckich żołnierzy został wrzucony do pobliskiego dołu, skąd wyciągnął go mieszkaniec pobliskiego domu. Podczas transportu Karol Chodkiewicz został odnaleziony przez Niemców i dobity.

Pochowano go na cmentarzu w Jasionie, skąd po zakończeniu powstania latem 1921 roku ekshumowali go rodzice. Po uzyskaniu zgody władz w Opolu ciało poległego kadeta przewieziono do Krakowa i tam pochowano. W roku 1930, w dziewiątą rocznicę śmierci Karola Chodkiewicza, Marszałek Polski Józef Piłsudski ustanowił dzień 21 maja Świętem Kadeta.

Śmierć młodego Karola Chodkiewicza jest w Oleszce pamiętana. Znajduje się tu m.in. jego symboliczny grób. Tablica pamiątkowa poświęcona temu młodemu bohaterowi znajduje się także na zamku królewskim na Wawelu.