06. ZĘBOWICE

Zębowice były areną jednej z decydujących i najbardziej krwawych bitew w III Powstaniu Śląskim. Miejscowość miała charakter wiejski z przynależnym do niej obszarem dworskim. Położona jest w południowej części powiatu oleskiego. Według spisu ludności przeprowadzonego przez władze Pruskie w 1910 roku w Zębowicach zamieszkiwało 1094 osób. Z czego 935 mówiło w języku polskim, 136 w języku niemieckim, a 23 osoby rozmawiały w obu językach. Podczas wyborów komunalnych z listopada 1919 roku polscy kandydaci otrzymali 9 z 12 mandatów. Wynik plebiscytu był nieznacznie korzystny dla Polski. W Zębowicach działały polskie organizacje takie jak gniazdo Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, Kółko Rolnicze i Związek Rolników Polskich na Śląsku. W III Powstaniu Śląskim 6 maja Zębowice zostały zajęte przez siły POW-iackie.

Przez cały okres batalii toczyły się zacięte walki o wieś oraz dworzec kolejowy będący ważnym punktem w powstańczym systemie obronnym. 21 maja 1921 roku oddziały niemieckie w sile dwóch baonów „Guttentag” i „Lublinitz” zaatakowały wieś. Zębowice są bronione przez 1. komp. z baonu lublinieckiego Karola Lubosa z Podgrupy „Butrym” i kompanie szturmową ppor. Andrzeja Kmicica. W walkach brały udział dwa pociągi pancerne „Nowak” i „Zygmunt Powstaniec”. Kolejne ataki niemieckie nastąpiły 2-go, 3-go i 5-go i 8-go czerwca jednak nie zdołały przełamać polskiej obrony.

O świecie 11 czerwca wokół Zębowic „zagrała” artyleria. To Niemcy przygotowywali ostatni atak. Silne natarcie, rozpoczęte o świcie prowadziły baon „Guttentag” i 4 komp. Baonu „Hindemburg”, atakujące od zachodu i południa. Walki były bardzo zacięte i obie strony nie ustępowały pola. Z czasem jednak silniejsi Niemcy wyparli dwie komp. 2 baonu Podgrupy „Linke” z zachodniej części wioski, a później z Zębowic w ogóle. Wówczas przyszła pomoc w postaci dodatkowego baonu z podgrupy „Linke”. Powstańcy w wyniku oskrzydlającego kontruderzenia z Szemrowic i Kadłuba Wolnego wspartego 3 baonem oraz plutonem artylerii por. Westfalewicza odbijają Zębowice. Jednak zwycięstwo w tej bitwie okupione jest przez powstańców dużymi stratami (50 rannych i 48 poległych). Straty Selbstschutzu były bardziej dotkliwsze gdyż baon „Guttentag” podczas wielodniowych walk został zdziesiątkowany. To były ostatnie akordy powstańczych walk. Kilka dni później walczono jeszcze tylko o położony niedaleko Kadłub Wolny.

Po zakończeniu walk powstańczych miejscowi działacze plebiscytowi oraz ich rodziny były mocno prześladowane przez bojówki Czarnej Reichswerhy.